Từ đầu năm 2026, nhiều nhà máy xuất khẩu tại Việt Nam bắt đầu nhận được yêu cầu từ khách hàng châu Âu và các tập đoàn đa quốc gia: chứng minh dữ liệu phát thải khí nhà kính, hoặc cam kết lộ trình giảm phát thải cụ thể. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU, các cam kết RE100 trong chuỗi cung ứng điện tử – dệt may – thực phẩm đang biến “báo cáo phát thải” từ một mục ESG hình thức thành điều kiện giữ đơn hàng. Trong khi đó, thị trường carbon trong nước – nơi doanh nghiệp có thể chính thức đo đếm, báo cáo và sau này giao dịch tín chỉ giảm phát thải – đã có khung pháp lý rõ ràng nhưng vẫn còn xa lạ với phần lớn ban lãnh đạo nhà máy. Bài viết này trình bày đúng những gì đã được quy định, và những gì doanh nghiệp nên chuẩn bị ngay từ bây giờ, kể cả khi chưa thuộc diện bắt buộc.

Thị trường carbon Việt Nam: đã có khung pháp lý, vận hành theo hai giai đoạn

Nghị định 29/2026/NĐ-CP (ban hành 19/1/2026, gồm 6 chương, 35 điều) là văn bản xác lập khung pháp lý chính thức đầu tiên cho sàn giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon tại Việt Nam. Điểm doanh nghiệp cần nắm đúng là lộ trình hai giai đoạn, không phải “sắp vận hành” chung chung như nhiều thông tin trước đây:

Bộ máy vận hành cũng đã được phân vai rõ ràng: Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức hệ thống giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm lưu ký và thanh toán, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước giám sát, còn Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý đăng ký quốc gia và phân bổ hạn ngạch. Mọi hạn ngạch, mọi tín chỉ carbon trước khi được lưu ký hay giao dịch đều bắt buộc đăng ký vào hệ thống đăng ký quốc gia, có mã định danh riêng để chống trùng lặp. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với các cơ chế tín chỉ tự nguyện quốc tế: thị trường carbon trong nước có một đầu mối nhà nước quản lý thống nhất, không phải mua bán qua các sàn tự nguyện rải rác.

Đối tượng bắt buộc tham gia là các tổ chức thuộc danh mục cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP (đã được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) – chủ yếu là các cơ sở phát thải lớn trong ngành năng lượng, sản xuất công nghiệp nặng, xử lý chất thải. Phần lớn nhà máy quy mô vừa và nhỏ hiện chưa nằm trong danh mục bắt buộc này.

Vì sao doanh nghiệp chưa thuộc diện bắt buộc vẫn nên chuẩn bị từ bây giờ

Không nằm trong danh mục bắt buộc của Nghị định 06/2022 không đồng nghĩa với việc có thể gác lại vấn đề phát thải đến sau 2029. Có ba lý do thực tế khiến việc chuẩn bị sớm tạo ra khoảng cách rõ rệt so với việc chờ đến khi bị yêu cầu.

Thứ nhất, yêu cầu từ thị trường thường đến trước yêu cầu từ luật trong nước. Một nhà máy xuất khẩu sang EU chịu tác động của CBAM, hoặc là nhà cung cấp cấp 1-2 cho tập đoàn đã cam kết RE100, sẽ phải chứng minh dữ liệu phát thải và tỷ lệ năng lượng tái tạo theo lịch của khách hàng, không phải theo lịch của Nghị định 29/2026. Hợp đồng DPPA đầu tiên tại Việt Nam – ký giữa Samsung Electronics Việt Nam và một nhà máy điện mặt trời – là ví dụ cho thấy áp lực chuỗi cung ứng đang đi trước khung pháp lý nội địa.

Thứ hai, việc đo lường – báo cáo – thẩm định (MRV) phát thải không phải là thủ tục làm trong một tuần. Xây dựng được một bộ dữ liệu phát thải đáng tin cậy, có kiểm chứng, cho một năm hoạt động, đòi hỏi hệ thống đo đếm và quy trình thu thập số liệu được thiết lập trước, không thể dựng lên trong vài tháng trước hạn nộp báo cáo. Doanh nghiệp bắt đầu ghi nhận dữ liệu tiêu thụ năng lượng và sản lượng phát điện tái tạo càng sớm, càng có nền dữ liệu vững khi cần báo cáo chính thức.

Thứ ba, phạm vi đối tượng của các chính sách liên quan đang có xu hướng mở rộng dần theo thời gian, không thu hẹp. Nghị định 243/2026/NĐ-CP vừa mở rộng đối tượng tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) sang cả các khách hàng công nghiệp mới như trung tâm dữ liệu, trạm sạc xe điện – một xu hướng tương tự nhiều khả năng sẽ lặp lại với danh mục bắt buộc kiểm kê khí nhà kính khi thị trường carbon bước vào giai đoạn vận hành chính thức.

Giải pháp năng lượng: nền tảng dữ liệu, không phải lối tắt lấy tín chỉ

Cần nói rõ một điểm để tránh hiểu nhầm phổ biến: lắp điện mặt trời áp mái, đầu tư hệ thống lưu trữ điện BESS, hay nâng cấp hệ thống làm lạnh công nghiệp hiệu suất cao không tự động tạo ra tín chỉ carbon có thể đem bán. Việc phát hành tín chỉ carbon thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý nhà nước (đối với thị trường trong nước) hoặc tổ chức tiêu chuẩn quốc tế được công nhận (đối với cơ chế tự nguyện), sau một quy trình thẩm định độc lập. DOHA không phát hành tín chỉ carbon và không thay mặt doanh nghiệp thực hiện thủ tục pháp lý MRV.

Vai trò thực tế của các giải pháp năng lượng nằm ở lớp nền phía dưới: mỗi kWh điện mặt trời tự dùng thay thế điện lưới, mỗi kWh tối ưu được nhờ BESS dịch chuyển phụ tải, mỗi đơn vị điện năng tiết kiệm được từ hệ thống làm lạnh hiệu suất cao, đều là dữ liệu giảm phát thải có thể đo đếm được ngay từ hôm nay. Đây chính là loại dữ liệu mà quy trình MRV sau này cần đến, và là nguyên liệu đầu vào khi doanh nghiệp muốn tiếp cận cơ chế tín chỉ carbon tự nguyện quốc tế hoặc chuẩn bị hồ sơ cho thị trường trong nước khi đến giai đoạn vận hành chính thức. Doanh nghiệp nào có sẵn hệ thống đo đếm sản lượng năng lượng tái tạo, có nhật ký vận hành rõ ràng, sẽ tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí khi bước vào giai đoạn báo cáo chính thức so với doanh nghiệp phải dựng dữ liệu từ đầu.

DOHA hiện đồng hành cùng nhà máy tại ba lớp giải pháp bổ trợ cho mục tiêu này: điện mặt trời áp mái và PPA giúp tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu tiêu thụ; BESS giúp tối ưu phụ tải và tận dụng tối đa sản lượng tái tạo; hệ thống làm lạnh công nghiệp hiệu suất cao giúp giảm trực tiếp lượng điện tiêu thụ tại các nhà máy có phụ tải lạnh lớn. Cả ba đều tạo ra dữ liệu vận hành thực tế – nền tảng cần có trước khi nói đến chuyện tín chỉ hay chứng nhận.

Câu hỏi thường gặp – góc nhìn chủ đầu tư và CFO

Nhà máy của chúng tôi có bắt buộc tham gia thị trường carbon ngay không? Chỉ khi thuộc danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) – phần lớn là các cơ sở phát thải lớn. Nếu chưa chắc doanh nghiệp mình có thuộc danh mục hay không, nên đối chiếu trực tiếp với danh mục do Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố hoặc tham vấn đơn vị tư vấn pháp lý môi trường chuyên trách.

Giai đoạn thí điểm đến 2028 có tốn chi phí không? Theo Nghị định 29/2026, giai đoạn thí điểm không thu phí dịch vụ giao dịch. Chi phí thực tế trong giai đoạn này chủ yếu là chi phí nội bộ để thiết lập hệ thống đo đếm và quy trình báo cáo dữ liệu – khoản đầu tư này giá trị hơn nếu bắt đầu sớm.

Tín chỉ carbon từ giải pháp năng lượng của DOHA có bán được ngay không? Không có cam kết như vậy. DOHA cung cấp giải pháp kỹ thuật tạo ra dữ liệu giảm phát thải đầu vào; việc chuyển hóa dữ liệu đó thành tín chỉ có thể giao dịch cần qua quy trình thẩm định của cơ quan hoặc tổ chức phát hành tín chỉ, độc lập với vai trò nhà thầu EPC.

DOHA hỗ trợ được gì cụ thể trong giai đoạn chuẩn bị này? Khảo sát hiện trạng tiêu thụ năng lượng, đề xuất giải pháp điện mặt trời/BESS/làm lạnh phù hợp với phụ tải thực tế, và thiết kế hệ thống đo đếm sản lượng để nhà máy có sẵn dữ liệu vận hành đáng tin cậy khi cần báo cáo.

Thị trường carbon còn hai năm nữa mới vận hành chính thức, nhưng khoảng cách giữa doanh nghiệp chuẩn bị sớm và doanh nghiệp chờ đến hạn sẽ không được đo bằng hai năm đó – mà bằng chất lượng dữ liệu tích lũy được trong thời gian này. Nếu nhà máy của quý vị đang cân nhắc giải pháp năng lượng mặt trời, BESS hoặc hệ thống làm lạnh hiệu suất cao và muốn đồng thời xây dựng nền dữ liệu phát thải cho tương lai, đội ngũ DOHA sẵn sàng khảo sát thực tế và tư vấn phương án phù hợp. Quý vị có thể tham khảo năng lực triển khai tại trang Dịch vụ, tìm hiểu thêm về Đồng Hành Group tại trang Giới thiệu, hoặc đặt lịch khảo sát miễn phí 15-30 phút cùng kỹ sư DOHA để đánh giá tiềm năng giảm phát thải cho nhà máy của mình.