Khi một nhà máy bắt đầu tìm hiểu điện mặt trời áp mái, câu hỏi đầu tiên thường là công suất bao nhiêu, tiết kiệm được bao nhiêu phần trăm tiền điện. Nhưng câu hỏi khiến nhiều chủ đầu tư và kế toán trưởng lưỡng lự lâu nhất lại nằm ở một chỗ khác: bỏ vốn tự đầu tư để sở hữu hệ thống ngay, hay ký hợp đồng mua bán điện (PPA) để không phải chi một đồng vốn đầu tư nào mà vẫn có điện mặt trời sử dụng? Hai mô hình này không chỉ khác nhau về dòng tiền, mà còn khác nhau về việc ai sở hữu hệ thống trong suốt nhiều năm vận hành — và đây chính là điểm dễ bị hiểu nhầm nhất.

Hai con đường, hai cấu trúc tài chính khác nhau

Claim: Tự đầu tư (mua đứt qua hợp đồng EPC trọn gói) và ký PPA là hai mô hình tài chính đối lập nhau ngay từ bản chất dòng vốn, không đơn thuần là hai mức giá khác nhau.

Evidence: Với mô hình tự đầu tư, nhà máy làm việc với một tổng thầu EPC, bỏ vốn đầu tư (CAPEX) để xây dựng hệ thống, sở hữu tài sản ngay từ ngày đóng điện và tự chịu trách nhiệm vận hành, bảo trì (O&M) trong suốt đời dự án. Với mô hình PPA, một bên đầu tư thứ ba (có thể là chính DOHA hoặc quỹ đầu tư hợp tác cùng DOHA) bỏ vốn xây dựng, sở hữu và vận hành hệ thống trên mái nhà máy; nhà máy không bỏ vốn đầu tư, chỉ trả tiền theo lượng điện thực tế tiêu thụ, với mức giá đã xác nhận là chiết khấu 15-25% so với giá điện EVN hiện hành tại thời điểm ký hợp đồng.

Implication: Nếu nhà máy ưu tiên giữ vốn cho hoạt động sản xuất kinh doanh chính, không muốn ghi nhận thêm tài sản cố định và nợ vay, PPA là lựa chọn phù hợp về cấu trúc tài chính. Nếu nhà máy có sẵn vốn, muốn khấu hao tài sản và tối ưu hiệu quả dài hạn, tự đầu tư mua đứt thường mang lại tổng lợi ích lớn hơn sau khi hoàn vốn.

Ai sở hữu hệ thống, và sở hữu đến khi nào?

Đây là phần hợp đồng PPA hay bị đọc lướt qua, trong khi lại là điều khoản quan trọng nhất về lâu dài. Trong suốt thời hạn hợp đồng PPA — thường kéo dài 15-20 năm — bên đầu tư PPA là chủ sở hữu hợp pháp của toàn bộ hệ thống điện mặt trời lắp trên mái nhà máy, chịu trách nhiệm vận hành, bảo trì, bảo hiểm tài sản và gánh toàn bộ rủi ro hiệu suất trong thời gian đó. Nhà máy chỉ là bên mua điện, không phải chủ tài sản.

Sau khi hợp đồng PPA kết thúc đúng thời hạn, hệ thống được bàn giao lại cho nhà máy, và nhà máy còn được sử dụng thêm 5-10 năm miễn phí sau thời điểm bàn giao — vì tuổi thọ kỹ thuật của tấm pin quang điện thường vượt quá thời hạn hợp đồng PPA. Với mô hình tự đầu tư mua đứt, nhà máy sở hữu hệ thống ngay từ đầu, không phải chờ đến năm thứ 15-20 mới có quyền sở hữu, nhưng đồng thời cũng tự gánh toàn bộ trách nhiệm O&M và rủi ro suy giảm hiệu suất suốt vòng đời dự án, không có bên thứ ba cùng chia sẻ rủi ro vận hành.

Bảng so sánh nhanh hai mô hình

Góc nhìn CFO: khi nào chọn PPA, khi nào nên mua đứt

Claim: Lựa chọn đúng mô hình phụ thuộc vào ưu tiên dòng tiền và chiến lược tài sản của doanh nghiệp, không có mô hình nào đúng cho mọi trường hợp.

Evidence: PPA phù hợp với nhà máy muốn chuyển chi phí điện từ một khoản đầu tư (CAPEX) sang chi phí vận hành hằng tháng (OPEX), đặc biệt khi dòng vốn đang ưu tiên cho mở rộng sản xuất, hoặc khi ban lãnh đạo/tập đoàn mẹ chưa muốn phê duyệt một khoản đầu tư tài sản cố định mới. Tự đầu tư mua đứt phù hợp với nhà máy đã có sẵn vốn nhàn rỗi hoặc tiếp cận được vốn vay chi phí thấp, muốn tối ưu khấu hao thuế, và có kế hoạch vận hành nhà máy ổn định, dài hạn tại cùng địa điểm.

Implication: Giữa hai mô hình thuần túy này còn có các phương án lai — ví dụ góp một phần vốn kết hợp PPA phần còn lại, hoặc PPA có điều khoản cho phép mua lại hệ thống sớm hơn thời hạn gốc — tùy vào năng lực đàm phán và mục tiêu tài chính cụ thể của từng nhà máy.

Action: Trước khi quyết định, nhà máy nên yêu cầu bên tư vấn lập mô hình dòng tiền so sánh cả hai phương án trên chính số liệu tiêu thụ điện và diện tích mái thực tế của mình, thay vì chỉ so sánh trên lý thuyết.

Điều khoản hợp đồng PPA cần đọc kỹ, không chỉ nhìn vào giá điện

Một hợp đồng PPA tốt phải nêu rõ: thời hạn hợp đồng chính xác tính bằng năm; điều kiện và quy trình bàn giao hệ thống khi hết hạn (bao gồm cam kết hiện trạng kỹ thuật, hồ sơ bảo trì đầy đủ trong suốt thời hạn, không bàn giao một hệ thống đã xuống cấp mà không được bảo trì đúng cách); cam kết hiệu suất tối thiểu (performance guarantee) trong suốt hợp đồng; trách nhiệm khi nhà máy tạm ngừng hoặc giảm sản xuất; và điều khoản chấm dứt hợp đồng trước thời hạn nếu một trong hai bên có nhu cầu thay đổi. Đây là những điều khoản dễ bị bỏ qua khi đàm phán chỉ tập trung vào mức chiết khấu giá điện, nhưng lại quyết định toàn bộ giá trị thực nhận của nhà máy trong 15-20 năm.

Đồng Hành Group triển khai cả hai mô hình

Đồng Hành Group (DOHA) đồng thời là tổng thầu EPC cho các dự án tự đầu tư mua đứt, và là đơn vị tư vấn, kết nối đối tác đầu tư cho các hợp đồng PPA tại nhà máy FDI. Với mỗi dự án, DOHA khảo sát thực tế tải điện, diện tích mái và nhu cầu dòng tiền của khách hàng trước khi đề xuất mô hình phù hợp, đồng thời hỗ trợ nhà máy rà soát kỹ các điều khoản bàn giao, cam kết hiệu suất và quyền sở hữu trước khi đặt bút ký — tránh tình trạng chỉ phát hiện ra bất lợi sau nhiều năm vận hành.

Một vài câu hỏi thường gặp

Sau khi PPA hết hạn, nhà máy có phải trả thêm phí để nhận hệ thống không? Không. Theo cấu trúc hợp đồng PPA tiêu chuẩn, việc bàn giao hệ thống sau 15-20 năm là miễn phí, kèm theo 5-10 năm sử dụng tiếp miễn phí, đúng như đã thỏa thuận từ đầu hợp đồng.

Hệ thống có còn phát điện tốt sau 15-20 năm không? Tấm pin quang điện suy giảm hiệu suất dần theo thời gian, nhưng vẫn khai thác được trong giai đoạn sử dụng thêm miễn phí — mức suy giảm cụ thể phụ thuộc vào loại thiết bị và điều kiện vận hành thực tế, nhà máy nên yêu cầu báo cáo hiệu suất và lịch sử bảo trì chi tiết từ bên đầu tư PPA trước khi hợp đồng kết thúc.

Có thể chuyển đổi từ PPA sang mua đứt giữa chừng không? Một số hợp đồng PPA có điều khoản cho phép mua lại hệ thống trước thời hạn, nhưng cần được đàm phán và quy định rõ ngay từ đầu, không phải mô hình nào cũng mặc định có điều khoản này.

Quyết định tiếp theo

Dù chọn PPA hay tự đầu tư mua đứt, bước quan trọng nhất vẫn là có một mô hình tài chính cụ thể dựa trên số liệu tiêu thụ điện thực tế của nhà máy, không phải ước lượng chung. Đồng Hành Group nhận khảo sát và tư vấn miễn phí 15-30 phút để giúp nhà máy so sánh cả hai phương án trên chính dữ liệu của mình. Tìm hiểu thêm về năng lực triển khai EPC và PPA của DOHA tại trang dịch vụ, hoặc xem thêm về đội ngũ tại trang giới thiệu.