Khi “sân nhà” cũng có sàn carbon

Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu sang EU đã quen thuộc với CBAM, với RE100, với yêu cầu chứng minh dấu chân carbon từ phía khách hàng nước ngoài. Nhưng ít ai để ý rằng ngay tại Việt Nam, một sàn giao dịch carbon trong nước đã có khung pháp lý chính thức từ đầu năm 2026, và danh sách doanh nghiệp bắt buộc tham gia đang được mở rộng ngay trong năm nay. Câu hỏi không còn là “thị trường carbon có xảy ra không” mà là “doanh nghiệp của mình có nằm trong danh sách phải chuẩn bị hay không, và cần chuẩn bị gì trước khi hết thời gian miễn phí”.

Lộ trình đã được ấn định bằng văn bản cụ thể

Nghị định 29/2026/NĐ-CP (ban hành 19/1/2026, gồm 6 chương 35 điều) là khung pháp lý chính thức cho sàn giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon tại Việt Nam. Tiếp đó, Quyết định 263/QĐ-TTg (9/2/2026) phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho giai đoạn thí điểm 2025-2026 — xác nhận thị trường đã chính thức bước vào giai đoạn vận hành thử, không còn là kế hoạch trên giấy.

Cơ chế vận hành được phân vai rõ ràng giữa các đơn vị: Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện lưu ký và thanh toán, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý đăng ký quốc gia và phân bổ hạn ngạch, Bộ Tài chính hướng dẫn và giám sát giao dịch, còn Ủy ban Chứng khoán Nhà nước kiểm tra, giám sát sàn và các tổ chức cung cấp dịch vụ. Mọi hạn ngạch và tín chỉ đều phải đăng ký vào hệ thống đăng ký quốc gia, có mã định danh riêng để chống trùng lặp trước khi được lưu ký hay giao dịch.

Danh mục doanh nghiệp bắt buộc đang được mở rộng

Đây là phần doanh nghiệp cần quan tâm trước tiên, vì nghĩa vụ kiểm kê khí nhà kính tách biệt với việc có hạn ngạch để giao dịch. Theo Quyết định 13/2024/QĐ-TTg, danh mục cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính hiện có 2.166 cơ sở, trong đó ngành công thương chiếm phần lớn với 1.805 cơ sở, còn lại là xây dựng (229), giao thông vận tải (75) và tài nguyên-môi trường (57). Dự thảo cập nhật danh mục cho năm 2026, căn cứ theo tiêu chí của Nghị định 06/2022/NĐ-CP đã được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025 và Nghị định 83/2026, dự kiến nâng tổng số lên 2.705 cơ sở — tăng thêm 539 đơn vị so với danh mục 2024.

Nói cách khác: nếu doanh nghiệp của bạn thuộc nhóm công thương, xây dựng hoặc giao thông vận tải và có mức tiêu thụ năng lượng/phát thải đáng kể, khả năng bị đưa vào danh mục mở rộng lần này là có thật, không phải nguy cơ xa vời ở thì tương lai.

Hai nghĩa vụ khác nhau, đừng gộp chung

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng “phải kiểm kê khí nhà kính” đồng nghĩa với “có hạn ngạch hoặc tín chỉ để bán trên sàn”. Thực tế đây là hai lớp nghĩa vụ khác nhau: kiểm kê và báo cáo phát thải là nghĩa vụ hành chính áp dụng theo danh mục Nghị định 06/2022 (đã sửa đổi), trong khi việc được phân bổ hạn ngạch cụ thể để giao dịch nằm trong phạm vi Quyết định 263/QĐ-TTg cho giai đoạn thí điểm. Một doanh nghiệp có thể thuộc diện phải kiểm kê mà chưa chắc đã có hạn ngạch để mua bán ngay.

Giai đoạn thí điểm miễn phí đến hết 2028 vì vậy nên được nhìn như một “cửa sổ tập dượt”: đây là lúc xây dựng hệ thống đo đạc – báo cáo – thẩm định (MRV) nội bộ mà chưa phải chịu áp lực chi phí giao dịch hay sự giám sát chặt như sau khi vận hành chính thức. Doanh nghiệp càng chuẩn bị sớm, càng tránh được tình huống phải chạy theo deadline khi sàn bắt đầu thu phí từ 2029.

Giảm phát thải trực tiếp vẫn là nền tảng, không phải sàn giao dịch

Dù sàn carbon và hạn ngạch là câu chuyện cơ chế tài chính, gốc rễ vẫn là lượng phát thải thực tế của nhà máy. Hệ thống điện mặt trời áp mái và BESS lưu trữ giúp giảm trực tiếp lượng điện tiêu thụ từ lưới — tức giảm trực tiếp phần phát thải gián tiếp (Scope 2) mà doanh nghiệp phải kê khai, bất kể sau này có tham gia giao dịch hạn ngạch hay không. Song song đó, chứng chỉ I-REC là công cụ quốc tế để chứng minh phần điện đã sử dụng đến từ nguồn tái tạo, phục vụ các yêu cầu RE100 hoặc báo cáo ESG của tập đoàn mẹ/khách hàng nước ngoài — độc lập với sàn giao dịch carbon trong nước.

Cần nói rõ: DOHA tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp đăng ký chứng chỉ I-REC theo tiêu chuẩn quốc tế, không tự phát hành chứng chỉ; tương tự, DOHA không thực hiện kiểm kê khí nhà kính hay tư vấn pháp lý trực tiếp cho việc tham gia sàn giao dịch carbon — phần này cần đơn vị kiểm toán/tư vấn môi trường được công nhận. Những gì DOHA có thể hỗ trợ ngay là phần gốc rễ: khảo sát, thiết kế và triển khai hệ thống điện mặt trời, BESS giúp giảm phát thải thực tế, đồng thời tư vấn hồ sơ I-REC cho phần điện tái tạo đã lắp đặt.

Việc nên làm ngay trong quý còn lại của 2026

Trước khi danh mục 2026 chính thức có hiệu lực, doanh nghiệp nên tự rà soát xem ngành nghề và quy mô tiêu thụ năng lượng của mình có khả năng rơi vào nhóm mở rộng hay không, đồng thời tận dụng giai đoạn miễn phí để làm quen với yêu cầu đo đạc-báo cáo phát thải thay vì đợi đến khi bắt buộc. Với phần giảm phát thải từ năng lượng, đây cũng là thời điểm hợp lý để tính toán lại quy mô hệ thống điện mặt trời áp mái hoặc BESS, vừa phục vụ mục tiêu tiết kiệm chi phí điện, vừa chuẩn bị sẵn dữ liệu phát thải tốt hơn cho tương lai.

Đội ngũ DOHA sẵn sàng khảo sát miễn phí 15-30 phút để đánh giá hiện trạng tiêu thụ điện và tiềm năng lắp đặt điện mặt trời/BESS của nhà máy, đồng thời tư vấn hướng tiếp cận I-REC phù hợp. Tham khảo thêm năng lực triển khai tại trang dịch vụ và thông tin về Đồng Hành Group tại trang giới thiệu, hoặc liên hệ trực tiếp để đặt lịch khảo sát.