Giữa năm nay, một nhà máy sản xuất linh kiện điện tử thuộc vốn đầu tư nước ngoài tại một khu công nghiệp phía Nam đã liên hệ với đơn vị tư vấn carbon để “bán tín chỉ” cho hệ thống điện mặt trời áp mái công suất vài MWp, vận hành ổn định đã hơn hai năm. Ban giám đốc kỳ vọng đây sẽ là một khoản doanh thu phụ gần như chắc chắn, vì hệ thống đã khấu hao gần hết và đang phát điện đều đặn mỗi ngày. Kết quả nhận được không phải một con số tín chỉ, mà là một email từ chối ngay ở vòng thẩm định sơ bộ (desk review) — trước khi hồ sơ kịp chuyển sang bước đánh giá hiện trường.

Câu chuyện này không hiếm, và nó phản ánh đúng một ngộ nhận phổ biến ở nhiều doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam hiện nay: nghĩ rằng “có điện mặt trời” đồng nghĩa với “có tín chỉ carbon để bán”. Hai cơ chế này vận hành theo những quy tắc hoàn toàn khác nhau, và chính sự nhầm lẫn giữa chúng là nguyên nhân phổ biến nhất khiến hồ sơ bị loại ngay từ vòng đầu.

I-REC và tín chỉ carbon: hai cơ chế, không phải một

I-REC (International Renewable Energy Certificate) là chứng nhận thuộc tính xanh của một đơn vị điện năng — xác nhận rằng 1 MWh điện được tạo ra từ nguồn tái tạo, phục vụ chủ yếu cho mục tiêu RE100 hoặc báo cáo phát thải Scope 2 của doanh nghiệp. Tín chỉ carbon (carbon credit) lại chứng nhận một lượng phát thải khí nhà kính thực tế đã được cắt giảm hoặc tránh phát thải so với một đường cơ sở (baseline) được thiết lập và thẩm định độc lập, theo một phương pháp luận (methodology) cụ thể. Một bên chứng nhận “nguồn gốc xanh” của điện năng, một bên chứng nhận “tác động giảm phát thải” đã được đo đạc — hai lớp giá trị khác nhau, phục vụ hai mục đích báo cáo khác nhau.

Một hệ thống điện mặt trời áp mái hoàn toàn có thể đăng ký I-REC. Nhưng việc dùng cùng một sản lượng điện để vừa phát hành I-REC, vừa phát hành tín chỉ carbon là hành vi tính hai lần (double counting) — bị từ chối thẳng tay bởi mọi tiêu chuẩn carbon nghiêm túc, cả trong nước lẫn quốc tế. Đây chính là lỗ hổng đầu tiên khiến hồ sơ của nhà máy trong câu chuyện trên bị loại: đơn vị tư vấn ban đầu không làm rõ với khách hàng rằng họ phải chọn một trong hai con đường cho cùng một MWh điện, chứ không thể có cả hai.

Ba lỗ hổng phổ biến khiến hồ sơ tín chỉ carbon bị từ chối

1. Nhầm lẫn giữa chứng nhận thuộc tính xanh và tín chỉ phát thải

Như đã nêu ở trên, đây là lỗ hổng gặp nhiều nhất. Nhiều doanh nghiệp đã đăng ký I-REC cho hệ thống điện mặt trời của mình, sau đó vẫn mang đúng sản lượng điện đó đi làm hồ sơ tín chỉ carbon — mà không biết rằng việc này tự động khiến hồ sơ không đủ điều kiện. Thứ tự ưu tiên cần được xác định rõ ngay từ đầu: nếu mục tiêu chính là đáp ứng cam kết RE100 của khách hàng quốc tế hoặc chuẩn bị cho CBAM, I-REC thường là con đường phù hợp và dễ triển khai hơn. Nếu mục tiêu là tạo nguồn thu từ bù trừ phát thải, cần đi theo lộ trình tín chỉ carbon ngay từ đầu và không đăng ký I-REC song song cho cùng sản lượng điện đó.

2. Không chứng minh được tính bổ sung (additionality)

Phần lớn tiêu chuẩn tín chỉ carbon tự nguyện được công nhận rộng rãi hiện nay yêu cầu chứng minh “tính bổ sung”: dự án sẽ không được triển khai, hoặc không khả thi về mặt tài chính, nếu không có nguồn thu từ tín chỉ carbon. Đây là điểm nghẽn lớn với điện mặt trời áp mái tại Việt Nam, bởi loại hình này ngày càng chứng minh được hiệu quả tài chính độc lập — qua mô hình hợp đồng mua bán điện (PPA, chiết khấu 15-25% so với giá EVN, bàn giao lại hệ thống cho nhà máy sau 15-20 năm hợp đồng và được dùng thêm miễn phí 5-10 năm sau đó) hoặc hình thức trả góp thông thường. Một dự án đã và đang hoàn vốn tốt theo các mô hình này rất khó chứng minh rằng nó “cần” nguồn thu carbon để khả thi — hội đồng thẩm định hoàn toàn có cơ sở để kết luận ngược lại, và đây đúng là lý do khiến nhiều dự án điện mặt trời áp mái thương mại bị từ chối ở bước này.

3. Thiết lập đường cơ sở và hệ thống đo đạc sau khi đã vận hành

Đường cơ sở (baseline) và hệ thống đo đạc – báo cáo – thẩm định (MRV) phải được thiết lập trước khi dự án đi vào vận hành, không thể dựng lại hồi tố sau nhiều năm. Nhà máy trong câu chuyện trên đã vận hành hệ thống hơn hai năm trước khi nghĩ đến chuyện tín chỉ carbon — ở thời điểm đó, không còn cách nào thiết lập lại một đường cơ sở hợp lệ cho đúng giai đoạn đã qua. Đây là lý do vì sao việc hoạch định “có làm tín chỉ carbon hay không” cần được đặt ra ngay từ giai đoạn thiết kế dự án, không phải để dành tính sau.

Thị trường trong nước đang định hình theo một lộ trình riêng

Song song với các tiêu chuẩn carbon tự nguyện quốc tế, Việt Nam đã có khung pháp lý riêng cho thị trường carbon trong nước theo Nghị định 29/2026/NĐ-CP: giai đoạn thí điểm kéo dài đến hết năm 2028 (chưa thu phí dịch vụ), vận hành chính thức từ đầu năm 2029 (có thu phí). Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) tổ chức vận hành hệ thống giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện lưu ký – thanh toán, còn Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý đăng ký quốc gia và phân bổ hạn ngạch. Điểm cần lưu ý: đối tượng tham gia bắt buộc của thị trường trong nước là các tổ chức có nghĩa vụ giảm phát thải theo quy định hiện hành (Nghị định 06/2022/NĐ-CP, đã được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP) — không phải mọi nhà máy đã lắp điện mặt trời đều tự động thuộc diện này.

Với phần lớn nhà máy chưa thuộc danh mục bắt buộc, con đường khả thi hơn trong ngắn hạn vẫn là tham gia thị trường carbon tự nguyện quốc tế (các tiêu chuẩn như Verra VCS, Gold Standard…), với điều kiện tiên quyết là giải quyết đúng ba lỗ hổng nêu trên ngay từ giai đoạn lập dự án. Khi thị trường trong nước chính thức vận hành từ 2029, bức tranh có thể thay đổi, nhưng nguyên tắc nền tảng về baseline, additionality và chống trùng lặp với I-REC sẽ không đổi.

Lộ trình đúng: xác định ngay từ đầu dự án, không phải sau khi đã vận hành

Bài học rút ra không phải là “điện mặt trời áp mái không làm được tín chỉ carbon”, mà là thời điểm và cách tiếp cận quyết định gần như toàn bộ khả năng thành công. Với một dự án đang ở giai đoạn thiết kế hoặc mới ký hợp đồng EPC, việc xác định rõ mục tiêu (I-REC để đáp ứng RE100/CBAM, hay carbon credit để tạo nguồn thu bù trừ phát thải), từ đó thiết kế hệ thống đo đếm và lưu trữ dữ liệu tương thích chuẩn MRV ngay từ ngày vận hành đầu tiên, là điều hoàn toàn khả thi và tốn kém rất ít so với làm sau. Với một hệ thống đã vận hành nhiều năm như trong câu chuyện trên, lựa chọn thực tế hơn thường là tập trung vào I-REC (không yêu cầu đường cơ sở hồi tố) thay vì cố gắng theo đuổi tín chỉ carbon cho giai đoạn đã qua.

Vai trò của DOHA: tư vấn lộ trình đúng, không tự phát hành chứng chỉ

Cần nói rõ để tránh kỳ vọng sai: DOHA không tự phát hành I-REC hay tín chỉ carbon — cả hai đều do các tổ chức tiêu chuẩn quốc tế hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp, theo đúng quy trình thẩm định độc lập của họ. Vai trò của DOHA là tư vấn ngay từ giai đoạn lập dự án hoặc rà soát lại dự án đang vận hành: xác định mục tiêu phù hợp (I-REC, tín chỉ carbon, hay cả hai theo đúng thứ tự cho phép), thiết kế hệ thống đo đếm – giám sát tương thích yêu cầu MRV, và kết nối với đơn vị thẩm định/đăng ký phù hợp. Đây là phần mở rộng tự nhiên của dịch vụ EPC và vận hành – bảo trì (O&M) mà DOHA đang triển khai cho các nhà máy FDI.

Câu hỏi thường gặp

Nhà máy đã lắp điện mặt trời từ nhiều năm trước, còn cơ hội làm tín chỉ carbon không?
Về nguyên tắc rất khó, vì không thể thiết lập lại đường cơ sở hồi tố. Hướng khả thi hơn thường là chuyển sang đăng ký I-REC cho sản lượng từ thời điểm hiện tại trở đi, đồng thời đánh giá lại khả năng tham gia tín chỉ carbon cho các dự án mở rộng/giai đoạn sau nếu có.

Doanh nghiệp có bắt buộc tham gia thị trường carbon trong nước không?
Không phải mọi doanh nghiệp. Nghĩa vụ này áp dụng cho các cơ sở thuộc danh mục phải kiểm kê và giảm phát thải khí nhà kính theo quy định hiện hành. Doanh nghiệp nên rà soát xem mình có thuộc danh mục này không trước khi lên kế hoạch, vì điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc nên chọn thị trường tự nguyện hay chờ thị trường bắt buộc trong nước.

Vừa làm PPA điện mặt trời vừa làm tín chỉ carbon được không?
Về nguyên tắc có thể, nhưng cấu trúc hợp đồng PPA cần quy định rõ ai là chủ sở hữu quyền phát sinh tín chỉ carbon (nhà đầu tư PPA hay bên mua điện), vì đây là một tài sản có giá trị cần được nêu rõ trong hợp đồng ngay từ đầu, tránh tranh chấp về sau.

Nếu nhà máy của bạn đang ở giai đoạn thiết kế hệ thống điện mặt trời áp mái, đang cân nhắc BESS, hoặc đã vận hành nhưng chưa khai thác hết giá trị từ chứng chỉ I-REC hay tín chỉ carbon, đội ngũ DOHA sẵn sàng rà soát miễn phí hiện trạng và đề xuất lộ trình phù hợp. Tham khảo thêm về các dịch vụ EPC, O&M và tư vấn pháp lý dự án của Đồng Hành Group, hoặc tìm hiểu về năng lực triển khai của chúng tôi. Để đặt lịch khảo sát nhanh 15-30 phút, không ràng buộc, vui lòng liên hệ DOHA tại đây.