Có một tình huống không hiếm gặp tại các nhà máy đã đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái: hai năm đầu vận hành, hóa đơn tiền điện giảm rõ rệt, đúng như bài toán tài chính ban đầu đã trình bày với ban giám đốc. Nhưng sang năm thứ ba, dù nắng vẫn đều như mọi năm, hóa đơn EVN lại nhích lên trở lại — và gần như không ai trong nhà máy đặt câu hỏi về hệ thống điện mặt trời, bởi hóa đơn tiền điện chưa bao giờ ghi rõ “sản lượng điện mặt trời tháng này đã thấp hơn thiết kế bao nhiêu”.

Đây không phải là sự cố theo nghĩa hư hỏng rõ ràng, có cảnh báo, có mất điện. Đây là hiện tượng suy giảm hiệu suất âm thầm — loại vấn đề mà một hệ thống tự vận hành, không có ai theo dõi sát sao, gần như không thể phát hiện kịp thời cho đến khi khoản chênh lệch đã cộng dồn qua nhiều tháng.

Năm nguyên nhân âm thầm bào mòn sản lượng

Phần lớn các trường hợp suy giảm hiệu suất mà Đồng Hành Group ghi nhận khi khảo sát lại các hệ thống đã vận hành vài năm đều xoay quanh một số nguyên nhân quen thuộc, nhưng ít khi được nhìn thấy cho đến khi có người chủ động kiểm tra.

Thứ nhất là bụi bẩn tích tụ trên bề mặt tấm pin — không chỉ bụi từ không khí mà còn từ hoạt động sản xuất của chính nhà máy, đặc biệt ở các ngành có phát sinh bụi mịn, khói hoặc hơi dầu. Thứ hai là bóng che mới xuất hiện sau khi hệ thống đã lắp đặt: một hàng cây lớn lên, một nhà kho mới xây, một đường ống hay thiết bị cơ điện được bổ sung gần khu vực mái — những thay đổi nhỏ, không ai liên tưởng đến việc chúng đang che một phần tấm pin vào một khung giờ nhất định trong ngày. Thứ ba là lỗi string hoặc inverter ở mức nhẹ: hệ thống không dừng hẳn, không báo lỗi rõ ràng trên bất kỳ màn hình nào mà nhà máy thường xuyên nhìn thấy, chỉ âm thầm vận hành ở công suất thấp hơn bình thường. Thứ tư là cáp DC xuống cấp theo thời gian, nhất là trong môi trường nhiệt độ cao hoặc có hơi hóa chất công nghiệp — điện trở tăng dần, tổn thất tăng dần, nhưng không có một thời điểm cụ thể nào để nhận ra. Và thứ năm, cũng là nguyên nhân gốc rễ cho phép bốn nguyên nhân trên tồn tại lâu dài: không có ai trong nhà máy thường xuyên mở phần mềm giám sát sản lượng để đối chiếu với thiết kế ban đầu.

Vì sao bộ phận kế toán khó phát hiện ra qua hóa đơn EVN

Đây là phần dễ bị bỏ qua nhất trong toàn bộ câu chuyện. Hóa đơn tiền điện hằng tháng chịu tác động của rất nhiều biến số cộng dồn cùng lúc: giá điện bậc thang theo sản lượng tiêu thụ, sản lượng tiêu thụ của nhà máy tăng hoặc giảm theo đơn hàng, yếu tố mùa vụ khiến nhu cầu điện thay đổi, và cả biến động giá điện theo chính sách. Một khoản sụt giảm sản lượng điện mặt trời ở mức vài phần trăm mỗi năm — cộng dồn qua hai, ba năm — gần như chắc chắn bị che lấp hoàn toàn trong tổng thể những biến động đó. Không ai có thể nhìn vào một con số hóa đơn duy nhất và kết luận “hệ thống điện mặt trời đang kém hiệu quả hơn trước”. Muốn biết, bắt buộc phải có số liệu sản lượng thực tế đối chiếu với số liệu thiết kế, theo từng tháng, từng dãy pin — chứ không thể suy luận ngược từ hóa đơn.

O&M chuyên nghiệp khác gì so với “tự vận hành” trên thực tế

Trên giấy tờ, phương án tự vận hành nghe rất hợp lý: nhà máy đã có sẵn đội kỹ thuật, không cần phát sinh thêm chi phí thuê ngoài. Nhưng trên thực tế vận hành nhiều năm, đội kỹ thuật của nhà máy luôn ưu tiên dây chuyền sản xuất chính — điều này đúng đắn và dễ hiểu, vì đó mới là nhiệm vụ cốt lõi của họ. Hệ quả là hệ thống điện mặt trời, vốn được xem là “lắp xong là xong”, dần dần không còn ai phụ trách theo dõi thường xuyên.

Một dịch vụ O&M chuyên nghiệp được thiết kế để lấp đúng khoảng trống đó: giám sát sản lượng từ xa theo thời gian thực và so sánh liên tục với số liệu thiết kế; báo cáo định kỳ để ban giám đốc hoặc bộ phận tài chính có căn cứ xác nhận hiệu quả đầu tư, thay vì chỉ nhìn vào hóa đơn; vệ sinh tấm pin theo điều kiện thực tế của từng khu vực mái thay vì theo một lịch cố định áp dụng chung cho mọi nhà máy; kiểm tra nhiệt ảnh định kỳ để phát hiện lỗi string hoặc mối nối trước khi chúng ảnh hưởng đến cả dãy pin; và đóng vai trò đầu mối làm việc trực tiếp với hãng sản xuất thiết bị trong suốt thời hạn bảo hành, để nhà máy không phải tự liên hệ, tự dịch thuật tài liệu kỹ thuật hay tự chứng minh lỗi thuộc về thiết bị.

Khi nào nên cân nhắc chuyển sang thuê O&M

Có một vài tín hiệu khá rõ ràng để nhà máy tự đánh giá. Nếu hệ thống đã vận hành hơn hai đến ba năm mà chưa từng có lần nào đối chiếu sản lượng thực tế với thiết kế ban đầu, đó là tín hiệu đầu tiên. Nếu không ai trong nhà máy còn nhớ mật khẩu hoặc còn thói quen mở phần mềm giám sát, đó là tín hiệu thứ hai. Nếu môi trường xung quanh nhà máy đã thay đổi so với lúc lắp đặt — nhiều bụi hơn, có công trình mới, có cây cối phát triển gần khu vực mái — đó là tín hiệu thứ ba. Và nếu nhà máy đang trong giai đoạn cần một bên độc lập xác nhận hiệu suất hệ thống, chẳng hạn để phục vụ báo cáo cho quỹ đầu tư, báo cáo ESG, hoặc chuẩn bị hồ sơ xin chứng chỉ I-REC, thì việc có đơn vị O&M chuyên nghiệp theo dõi liên tục gần như là điều kiện bắt buộc, chứ không còn là lựa chọn.

Một vài câu hỏi thường gặp

Chi phí thuê O&M có bù lại được phần điện bị thất thoát do suy giảm hiệu suất hay không?

Điều này phụ thuộc vào quy mô hệ thống, điều kiện môi trường cụ thể và mức độ suy giảm thực tế của từng nhà máy, nên Đồng Hành Group không đưa ra một con số chung chung áp dụng cho mọi trường hợp. Cách chính xác nhất là khảo sát thực tế để đo đạc sản lượng hiện tại, đối chiếu với thiết kế, rồi mới tính toán cụ thể mức chênh lệch và chi phí tương ứng.

Nếu thiết bị còn trong thời hạn bảo hành mà phát sinh lỗi, ai là người chịu trách nhiệm xử lý?

Khi nhà máy sử dụng dịch vụ O&M của Đồng Hành Group, chúng tôi là đầu mối trực tiếp làm việc với hãng sản xuất thiết bị trong suốt thời hạn bảo hành, từ việc xác định nguyên nhân lỗi, lập hồ sơ yêu cầu bảo hành cho đến theo dõi tiến độ xử lý — nhà máy không phải tự đứng ra giải quyết các thủ tục kỹ thuật này.

Có cần ký hợp đồng O&M dài hạn ngay từ đầu không?

Không nhất thiết. Bước hợp lý nhất là bắt đầu bằng một buổi khảo sát thực tế tại nhà máy, thường chỉ mất khoảng 15 đến 30 phút để đánh giá sơ bộ tình trạng hệ thống, trước khi bàn đến bất kỳ hình thức hợp tác nào.

Vấn đề, giá trị và quyết định tiếp theo

Vấn đề thực sự không nằm ở việc hệ thống điện mặt trời có hoạt động hay không — nó vẫn đang phát điện mỗi ngày. Vấn đề nằm ở khoảng cách ngày càng lớn giữa sản lượng thực tế và sản lượng mà nhà máy đáng lẽ phải nhận được, một khoảng cách không hiện rõ trên bất kỳ tài liệu nào mà bộ phận tài chính thường xuyên xem qua.

Giá trị của một dịch vụ O&M chuyên nghiệp không nằm ở việc “có thêm một bên giám sát cho yên tâm”, mà ở việc biến một tài sản đã đầu tư trở thành tài sản được quản lý chủ động, có số liệu, có báo cáo, có người chịu trách nhiệm cụ thể. Rủi ro của việc tiếp tục để hệ thống tự vận hành không người theo dõi là khoản chênh lệch sẽ tiếp tục âm thầm cộng dồn, và càng để lâu, chi phí cơ hội đã mất càng khó truy lại chính xác.

Quyết định tiếp theo không cần lớn. Nhà máy có thể bắt đầu bằng cách tham khảo thêm về dịch vụ vận hành và bảo trì tại dohag.vn/dich-vu/, tìm hiểu năng lực triển khai của Đồng Hành Group tại dohag.vn/gioi-thieu/, hoặc đơn giản nhất là đặt một buổi khảo sát thực tế 15-30 phút tại dohag.vn/lien-he/ để có con số cụ thể cho chính hệ thống của mình, thay vì tiếp tục suy đoán qua hóa đơn tiền điện hằng tháng.