Nhiều nhà máy FDI tại Việt Nam đang đối mặt với một yêu cầu đến từ bên ngoài sản xuất: tập đoàn mẹ ở châu Âu yêu cầu báo cáo tỷ lệ điện tái tạo theo cam kết RE100, hoặc khách hàng nhập khẩu bắt đầu hỏi về dữ liệu phát thải carbon trong khuôn khổ CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU). Câu trả lời thường được nhắc tới là “xin chứng chỉ I-REC”, nhưng giữa việc biết tên cơ chế và biết chính xác phải làm gì, nộp hồ sơ ở đâu, mất bao lâu — là một khoảng cách mà không ít bộ phận vận hành nhà máy đang lúng túng.

I-REC là gì, và ai thực sự cấp chứng chỉ này?

I-REC (International REC Standard) là cơ chế chứng nhận nguồn gốc năng lượng tái tạo được quản lý bởi I-REC Standard Foundation — một tổ chức phi lợi nhuận quốc tế, không phải cơ quan nhà nước Việt Nam. Mỗi chứng chỉ I-REC xác nhận một đơn vị điện năng (thường là 1 MWh) được sản xuất từ nguồn tái tạo đã đăng ký, có thể dùng để báo cáo, bù trừ hoặc chuyển nhượng.

Đây là điểm cần nói rõ ngay từ đầu: Đồng Hành Group (DOHA) đóng vai trò tư vấn và hỗ trợ nhà máy chuẩn bị hồ sơ, làm việc với đơn vị đánh giá (evaluator) được I-REC Standard Foundation chỉ định — DOHA không tự phát hành hay “cấp” chứng chỉ. Việc hiểu đúng vai trò này giúp chủ đầu tư tránh kỳ vọng sai và chọn đúng đối tác cho từng công đoạn.

Điều kiện cần có trước khi nộp hồ sơ

Không phải nhà máy nào có hệ thống điện mặt trời áp mái cũng đủ điều kiện đăng ký ngay. Hai yếu tố bắt buộc: hệ thống phát điện phải đã hoàn thành lắp đặt và đi vào vận hành (có ngày vận hành thương mại — COD rõ ràng), và phải có thiết bị đo đếm sản lượng đạt chuẩn để ghi nhận chính xác điện năng phát ra theo từng kỳ. Thiếu một trong hai điều kiện này, hồ sơ đăng ký thiết bị (Device Registration) sẽ bị yêu cầu bổ sung hoặc từ chối ngay ở bước đầu.

Quy trình đăng ký I-REC: 6 bước thực tế

Bước 1 — Xác định đủ điều kiện tham gia

Rà soát lại hồ sơ kỹ thuật của hệ thống điện mặt trời: công suất lắp đặt, vị trí, ngày COD, và đặc biệt là loại đồng hồ đo đếm đang sử dụng có đáp ứng yêu cầu ghi nhận dữ liệu của I-REC hay không. Đây là bước nhiều nhà máy bỏ qua rồi phát hiện thiếu sót khi đã nộp hồ sơ, khiến toàn bộ tiến độ chậm lại.

Bước 2 — Mở tài khoản Registrant trên hệ thống đăng ký I-REC

Doanh nghiệp (hoặc đơn vị được uỷ quyền tư vấn) tạo tài khoản Registrant trên nền tảng đăng ký trực tuyến của I-REC Standard Foundation. Tài khoản này là nơi quản lý toàn bộ hồ sơ thiết bị và các chứng chỉ được phát hành sau này.

Bước 3 — Chuẩn bị hồ sơ kỹ thuật thiết bị (Device Registration)

Đây là phần tốn nhiều thời gian nhất trong toàn bộ quy trình: tổng hợp thông tin nhà máy điện (công suất, công nghệ, vị trí địa lý), chứng từ pháp lý liên quan đến quyền vận hành, và dữ liệu đo đếm. Hồ sơ cần chính xác và nhất quán giữa các tài liệu — sai lệch nhỏ về công suất hoặc ngày vận hành giữa các chứng từ là nguyên nhân phổ biến khiến evaluator yêu cầu làm lại.

Bước 4 — Đánh giá hồ sơ bởi Evaluator độc lập

Hồ sơ Device Registration được một đơn vị đánh giá độc lập (evaluator), được I-REC Standard Foundation công nhận, thẩm định trước khi thiết bị chính thức được ghi nhận vào hệ thống đăng ký. Thời gian thẩm định phụ thuộc vào mức độ đầy đủ của hồ sơ nộp lần đầu — đây cũng là lý do một đơn vị tư vấn có kinh nghiệm làm việc với evaluator giúp rút ngắn đáng kể số lần bổ sung hồ sơ.

Bước 5 — Phát hành chứng chỉ (Issuance) theo sản lượng thực tế

Sau khi thiết bị được ghi nhận, chứng chỉ I-REC được phát hành định kỳ dựa trên sản lượng điện thực tế đo được, không phát hành theo công suất lắp đặt lý thuyết. Nói cách khác, nhà máy vận hành hệ thống hiệu quả, ít hao hụt, sẽ có nhiều chứng chỉ hơn trong cùng một kỳ báo cáo.

Bước 6 — Sử dụng, chuyển nhượng hoặc hủy chứng chỉ (Redemption)

Chứng chỉ sau khi phát hành có thể được giữ lại để báo cáo nội bộ, chuyển nhượng cho bên thứ ba, hoặc hủy (redeem) để chính thức gắn vào báo cáo phát thải/RE100 của doanh nghiệp cho kỳ tương ứng. Một khi đã hủy để báo cáo, chứng chỉ không thể dùng lại hoặc bán lại — đây là điểm cần quản lý chặt trong kế hoạch báo cáo hằng năm.

Ai nên bắt đầu ngay, chưa cần chờ đến hạn báo cáo?

Ba nhóm doanh nghiệp nên chủ động đăng ký sớm, thay vì đợi đến khi bị yêu cầu: nhà máy FDI thuộc tập đoàn đã công khai cam kết RE100 (vì tập đoàn mẹ thường có mốc báo cáo hằng năm cố định); doanh nghiệp xuất khẩu vào EU có sản phẩm thuộc danh mục chịu CBAM (vì dữ liệu phát thải theo lô hàng cần nguồn gốc điện xác minh được, không thể bổ sung gấp); và nhà máy đã lắp điện mặt trời áp mái nhưng chưa khai thác giá trị chứng chỉ xanh đi kèm — phần sản lượng đang phát ra mỗi ngày vẫn có thể chuyển hoá thành giá trị báo cáo nếu đăng ký đúng cách, thay vì bỏ ngoài sổ sách.

Nếu doanh nghiệp đang cân nhắc giữa I-REC quốc tế và REC nội địa, DOHA đã phân tích sự khác biệt chi tiết trong một bài viết riêng — xem thêm tại I-REC và REC nội địa: doanh nghiệp FDI nên chọn cơ chế nào.

Chi phí và thời gian: nói thật, không nói chung chung

Chi phí đăng ký và phí phát hành chứng chỉ áp dụng theo biểu phí hiện hành của I-REC Standard Foundation, cộng với phí dịch vụ của evaluator được chỉ định — hai khoản này thay đổi theo thời điểm và quy mô hồ sơ, DOHA không nêu một con số cố định ở đây để tránh gây hiểu nhầm. Thời gian xử lý từ lúc nộp hồ sơ đến khi được ghi nhận cũng phụ thuộc vào độ đầy đủ của hồ sơ lần đầu và tiến độ làm việc của evaluator, không phải một mốc thời gian cố định cho mọi nhà máy. Để có số liệu chính xác cho đúng quy mô và hiện trạng hệ thống của nhà máy, cách nhanh nhất là đặt một buổi khảo sát ngắn với DOHA.

Vai trò của DOHA trong toàn bộ quy trình

DOHA hỗ trợ nhà máy ở các công đoạn cần kinh nghiệm thực tế nhất: rà soát điều kiện đủ trước khi nộp hồ sơ, chuẩn hoá hồ sơ kỹ thuật thiết bị để giảm số lần evaluator yêu cầu bổ sung, và làm cầu nối làm việc với evaluator trong suốt quá trình thẩm định. Phần quyết định cuối cùng — ghi nhận thiết bị và phát hành chứng chỉ — thuộc thẩm quyền của I-REC Standard Foundation và evaluator độc lập, không phải của DOHA hay bất kỳ đơn vị tư vấn nào. Tìm hiểu thêm về các dịch vụ liên quan tại trang dịch vụ của DOHA hoặc giới thiệu về Đồng Hành Group.

Nếu nhà máy đang có hệ thống điện mặt trời áp mái đang vận hành và muốn biết chính xác mình đã đủ điều kiện đăng ký I-REC hay chưa, DOHA sẵn sàng dành 15-30 phút khảo sát nhanh hồ sơ kỹ thuật hiện có, không ràng buộc. Liên hệ qua trang liên hệ để đặt lịch.