Lưu ý: đây là tình huống tổng hợp mang tính minh họa, được xây dựng từ các câu hỏi thực tế mà đội ngũ DOHA thường gặp khi tư vấn tài chính dự án điện mặt trời cho khách hàng nhà máy vừa và nhỏ — không phải trích dẫn từ một dự án cụ thể nào đang triển khai.

Ban giám đốc một doanh nghiệp sản xuất cơ khí chính xác tại khu công nghiệp thuộc Bình Dương, quy mô nhà xưởng vài nghìn mét vuông mái tôn còn trống, đã theo dõi chi phí điện tăng dần qua từng quý báo cáo tài chính. Câu hỏi đặt ra không còn là “có nên lắp điện mặt trời hay không” — hiệu quả kỹ thuật của điện mặt trời áp mái cho nhà máy sản xuất giờ đã là kiến thức phổ thông. Câu hỏi thực sự khó là: lấy tiền ở đâu để làm, và phương án nào an toàn nhất cho dòng tiền cùng bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp.

Đây cũng là băn khoăn phổ biến nhất mà đội ngũ DOHA nhận được từ các chủ đầu tư vừa và nhỏ, đặc biệt là những doanh nghiệp không có sẵn bộ phận tài chính dự án chuyên trách. Bài viết này hệ thống lại ba phương án tài chính phổ biến nhất, theo đúng thứ tự cần cân nhắc trước khi ký bất kỳ hợp đồng nào.

Ba phương án tài chính, ba bản chất kế toán khác nhau

Về bản chất, một nhà máy có ba lựa chọn khi quyết định đầu tư hệ thống điện mặt trời áp mái: bỏ vốn chủ sở hữu đầu tư trọn gói (tự đầu tư), vay ngân hàng để mua đứt hệ thống rồi trả góp dần (trả góp), hoặc ký hợp đồng mua bán điện dài hạn với đơn vị đầu tư như DOHA mà không bỏ vốn ban đầu (PPA — Power Purchase Agreement). Ba phương án này không chỉ khác nhau ở dòng tiền ra vào, mà còn khác nhau ở việc ai đứng tên sở hữu tài sản, ai chịu trách nhiệm vận hành bảo trì, và khoản chi phí đó được ghi nhận là CAPEX hay OPEX trên báo cáo tài chính — điều mà kế toán trưởng và kiểm toán sẽ hỏi ngay khi doanh nghiệp trình phương án.

Nhìn vào bảng trên, có thể thấy sự khác biệt cốt lõi không nằm ở “phương án nào rẻ hơn” — vì chi phí thực tế phụ thuộc rất nhiều vào lãi suất vay, thời hạn hợp đồng và quy mô hệ thống cụ thể của từng doanh nghiệp — mà nằm ở việc doanh nghiệp muốn đánh đổi điều gì: giữ quyền sở hữu tài sản và chấp nhận rủi ro vận hành, hay chuyển giao rủi ro đó cho đối tác để đổi lấy việc không phải bỏ vốn ban đầu.

Khi nào nên chọn tự đầu tư hoặc vay trả góp

Tự đầu tư bằng vốn chủ sở hữu phù hợp với doanh nghiệp có dòng tiền dư dả, muốn tối đa hóa lợi nhuận dài hạn từ hệ thống (vì không phải chia sẻ giá trị với bên đầu tư PPA), và không ngại việc tài sản điện mặt trời cần được quản lý vận hành như một hạng mục tài sản cố định thông thường — tức là có bộ phận kỹ thuật hoặc đơn vị O&M thuê ngoài đủ năng lực theo dõi hiệu suất, xử lý sự cố, bảo trì định kỳ trong suốt vòng đời hệ thống.

Vay ngân hàng trả góp là phương án trung gian: doanh nghiệp vẫn sở hữu tài sản ngay từ đầu và hưởng trọn giá trị dài hạn, nhưng san sẻ áp lực vốn ban đầu qua nhiều năm. Đánh đổi là khoản vay này sẽ được ghi nhận vào hệ số nợ/vốn chủ sở hữu, có thể ảnh hưởng đến hạn mức tín dụng doanh nghiệp còn có thể sử dụng cho các nhu cầu vốn lưu động hoặc đầu tư khác. Đây là điểm CFO cần cân nhắc kỹ trước khi chọn, đặc biệt nếu doanh nghiệp đang có kế hoạch vay vốn cho hạng mục khác trong 1-2 năm tới. Lãi suất, tỷ lệ vốn tự có tối thiểu và thời hạn vay cụ thể phụ thuộc vào chính sách của từng ngân hàng và hồ sơ tín dụng của doanh nghiệp tại thời điểm vay — DOHA có thể giới thiệu các ngân hàng đối tác đã từng tài trợ dự án điện mặt trời công nghiệp, nhưng con số cụ thể cần làm việc trực tiếp để có bảng chào phù hợp hiện hành.

Khi nào PPA là lựa chọn hợp lý hơn

PPA phù hợp nhất với doanh nghiệp muốn giảm ngay chi phí điện mà không ảnh hưởng đến hạn mức vốn hoặc kế hoạch sử dụng vốn cho hoạt động sản xuất kinh doanh cốt lõi. Theo cấu trúc hợp đồng DOHA đang áp dụng, doanh nghiệp mua điện với mức chiết khấu 15-25% so với giá điện EVN hiện hành, hệ thống được DOHA đầu tư, vận hành và bảo trì trong suốt thời hạn hợp đồng, sau đó bàn giao lại toàn bộ hệ thống cho doanh nghiệp sau 15-20 năm hợp đồng và doanh nghiệp còn được tiếp tục sử dụng miễn phí thêm 5-10 năm nữa trước khi hệ thống hết vòng đời khai thác hiệu quả.

Cần nói rõ để tránh hiểu nhầm: PPA không phải là “điện miễn phí”. Doanh nghiệp vẫn trả tiền điện hàng kỳ, chỉ là mức giá thấp hơn giá EVN theo tỷ lệ đã thỏa thuận trong hợp đồng, và không phải bỏ vốn đầu tư ban đầu cũng như không phải gánh rủi ro vận hành kỹ thuật trong suốt thời hạn hợp đồng. Giá trị lớn nhất của PPA nằm ở việc chuyển một khoản đầu tư CAPEX lớn, một lần, thành một khoản chi phí vận hành (OPEX) đều đặn và thấp hơn chi phí điện hiện tại — điều này đặc biệt có ý nghĩa với doanh nghiệp FDI hoặc doanh nghiệp đang ưu tiên vốn cho mở rộng sản xuất thay vì đầu tư tài sản hạ tầng năng lượng.

Câu hỏi thường gặp từ góc nhìn CFO

Ký PPA có làm tăng nợ vay trên bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp không? Về bản chất, PPA là hợp đồng mua bán điện dài hạn, không phải một khoản vay, nên không trực tiếp làm tăng nợ vay ngân hàng. Tuy nhiên, tùy chuẩn mực kế toán doanh nghiệp đang áp dụng (VAS hay IFRS) và cách phân loại hợp đồng thuê tài sản dài hạn, một số trường hợp PPA có thể cần được đánh giá và ghi nhận theo hướng dẫn kế toán riêng. Doanh nghiệp nên tham vấn kế toán trưởng hoặc đơn vị kiểm toán của mình để xác nhận cách hạch toán phù hợp trước khi ký, DOHA sẵn sàng cung cấp đầy đủ điều khoản hợp đồng để phục vụ việc đánh giá này.

Vay ngân hàng trả góp có ảnh hưởng đến hạn mức tín dụng doanh nghiệp đang dùng cho mục đích khác không? Có. Khoản vay cho hệ thống điện mặt trời sẽ được tính vào tổng dư nợ và hệ số nợ/vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp tại ngân hàng, do đó có thể làm giảm hạn mức tín dụng còn lại cho vốn lưu động hoặc các khoản vay khác. Đây là lý do nhiều doanh nghiệp đang có kế hoạch vay vốn mở rộng sản xuất trong ngắn hạn thường nghiêng về phương án PPA để không “chiếm dụng” hạn mức tín dụng vào hạng mục năng lượng.

Hết hạn hợp đồng PPA, doanh nghiệp có phải trả thêm phí để nhận bàn giao hệ thống không? Theo cấu trúc hợp đồng hiện hành của DOHA, hệ thống được bàn giao lại cho doanh nghiệp sau 15-20 năm hợp đồng và doanh nghiệp được tiếp tục sử dụng miễn phí thêm 5-10 năm — điều khoản bàn giao cụ thể (có phí tượng trưng hay không, tình trạng kỹ thuật bàn giao) được quy định rõ trong từng hợp đồng và nên được đọc kỹ trước khi ký.

Có thể chuyển từ PPA sang mua đứt hệ thống giữa chừng không? Tùy từng hợp đồng cụ thể, một số điều khoản cho phép doanh nghiệp mua lại hệ thống trước hạn theo mức giá thỏa thuận. Đây là điểm nên đàm phán rõ ngay từ đầu nếu doanh nghiệp dự đoán dòng tiền sẽ cải thiện đáng kể trong vài năm tới và muốn giữ quyền chủ động chuyển đổi phương án.

Vậy nên chọn phương án nào

Không có câu trả lời đúng cho mọi doanh nghiệp — đây là quyết định tài chính, không phải quyết định kỹ thuật thuần túy. Nguyên tắc chung đội ngũ DOHA thường tư vấn: nếu doanh nghiệp có dòng tiền dư dả và không có nhu cầu vay vốn khác trong 2-3 năm tới, tự đầu tư hoặc vay trả góp sẽ tối đa hóa lợi nhuận dài hạn từ hệ thống. Nếu doanh nghiệp muốn giảm ngay chi phí điện mà không ảnh hưởng đến hạn mức tín dụng hay kế hoạch sử dụng vốn cho sản xuất kinh doanh cốt lõi, PPA là phương án đáng cân nhắc trước.

Vì mỗi phương án đều gắn với số liệu tài chính cụ thể của từng doanh nghiệp — quy mô hệ thống, hóa đơn điện hiện tại, hồ sơ tín dụng, kế hoạch vốn trong các năm tới — DOHA khuyến nghị doanh nghiệp làm việc trực tiếp với đội ngũ kỹ thuật và tài chính dự án để có bảng so sánh dòng tiền cụ thể cho từng phương án, thay vì áp dụng một công thức chung. Tìm hiểu thêm về các mô hình hợp tác DOHA đang triển khai tại trang dịch vụ, hoặc về năng lực và kinh nghiệm triển khai của DOHA tại trang giới thiệu.

Để có phương án phù hợp nhất với dòng tiền thực tế của nhà máy, doanh nghiệp có thể đặt lịch khảo sát và tư vấn tài chính miễn phí 15-30 phút cùng kỹ sư DOHA — đội ngũ sẽ phân tích cụ thể ba phương án dựa trên hóa đơn điện, diện tích mái và mục tiêu tài chính của doanh nghiệp, trước khi đề xuất hướng đi.