Nhiều nhà máy FDI tại Việt Nam đang nhận cùng một áp lực từ hai hướng khác nhau: công ty mẹ tại châu Âu, Nhật Bản hay Hoa Kỳ đặt ra cam kết RE100 — toàn bộ điện sử dụng phải đến từ nguồn tái tạo — trong khi hàng hóa xuất khẩu sang EU bắt đầu chịu sự giám sát của Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM). Câu hỏi trên bàn ban giám đốc lúc này không còn là “có nên đầu tư điện mặt trời”, mà là: sản lượng điện tái tạo đó phải được chứng minh bằng loại giấy tờ nào để công ty mẹ, khách hàng quốc tế và cơ quan quản lý chấp nhận.

Đây chính là lúc hai khái niệm dễ gây nhầm lẫn xuất hiện: I-REC và REC nội địa. Chọn sai loại không làm mất giá trị của hệ thống điện mặt trời đã đầu tư, nhưng có thể khiến báo cáo phát thải bị công ty mẹ hoặc đối tác quốc tế từ chối công nhận — nghĩa là doanh nghiệp phải làm lại hồ sơ từ đầu, mất thêm thời gian và ngân sách đáng lẽ không cần chi.

I-REC và REC nội địa: cùng bản chất, khác phạm vi công nhận

Cả hai đều thuộc nhóm Chứng chỉ Năng lượng Tái tạo (Renewable Energy Certificate – REC): mỗi chứng chỉ đại diện cho bằng chứng rằng 1 MWh điện đã được sản xuất từ nguồn tái tạo và đưa lên lưới, chỉ được sử dụng để khai báo phát thải đúng một lần rồi thu hồi (retire), tránh trường hợp một sản lượng điện được nhiều bên cùng nhận là “xanh”. Khác biệt cốt lõi nằm ở đơn vị phát hành và mức độ công nhận.

I-REC vận hành theo tiêu chuẩn của I-REC Standard Foundation — một tổ chức phi lợi nhuận quốc tế — nên được các khung báo cáo phát thải toàn cầu như CDP, RE100, GHG Protocol chấp nhận rộng rãi tại nhiều thị trường, bao gồm cả Việt Nam. REC nội địa, ngược lại, ghi nhận sản lượng điện tái tạo trong phạm vi trong nước, phù hợp cho báo cáo ESG nội bộ hoặc yêu cầu từ khách hàng trong nước, nhưng chưa có cơ chế công nhận đồng bộ ở cấp độ quốc tế như I-REC.

Bảng so sánh nhanh cho người ra quyết định

Bảng trên phản ánh nguyên tắc phân loại chung của thị trường chứng chỉ năng lượng tái tạo. Chi phí, thời gian xử lý và điều kiện cụ thể tại từng thời điểm có thể thay đổi — doanh nghiệp nên liên hệ trực tiếp DOHA hoặc tổ chức phát hành để có thông tin cập nhật trước khi lập kế hoạch ngân sách.

Doanh nghiệp nào thật sự cần I-REC?

Nếu công ty mẹ đã công bố cam kết RE100, hoặc nhãn hàng đặt gia công yêu cầu chứng minh tỷ lệ điện tái tạo theo chuẩn quốc tế, hoặc nhà máy nằm trong nhóm ngành hàng chịu ảnh hưởng của CBAM khi xuất khẩu sang EU — I-REC gần như là lựa chọn bắt buộc chứ không còn là “nên có”. Lý do đơn giản: báo cáo gửi về trụ sở chính hoặc nộp cho cơ quan hải quan EU cần một chứng chỉ mà kiểm toán quốc tế có thể đối chiếu độc lập, và I-REC là loại phổ biến nhất đáp ứng được yêu cầu này tại Việt Nam hiện nay.

Ngược lại, với nhà máy chưa chịu áp lực báo cáo từ nước ngoài, chỉ cần thể hiện nỗ lực sử dụng năng lượng sạch trong hồ sơ đấu thầu nội địa hoặc báo cáo phát triển bền vững nội bộ, REC nội địa vẫn là phương án hợp lý về chi phí và thời gian — đầu tư thêm vào I-REC ở giai đoạn này chưa chắc mang lại giá trị tương xứng.

Rủi ro thường gặp khi chọn sai loại chứng chỉ

Trường hợp phổ biến nhất DOHA ghi nhận qua các dự án tư vấn: doanh nghiệp lắp điện mặt trời áp mái, có sản lượng thực tế đầy đủ, nhưng khi công ty mẹ yêu cầu bằng chứng RE100 thì loại chứng chỉ đang sở hữu không được kiểm toán quốc tế chấp nhận. Hệ quả không chỉ là phải làm lại thủ tục — mà còn là rủi ro uy tín khi báo cáo phát thải của nhà máy Việt Nam bị đánh giá thấp hơn so với các nhà máy cùng tập đoàn ở quốc gia khác đã làm đúng ngay từ đầu. Ở chiều ngược lại, một số doanh nghiệp không thực sự cần I-REC nhưng vẫn đầu tư ngay từ đầu, khiến ngân sách vận hành đội lên không cần thiết trong giai đoạn công ty mẹ chưa đặt ra yêu cầu cụ thể.

Nguyên tắc thực tế: xác định rõ ai sẽ đọc báo cáo — công ty mẹ, kiểm toán ESG quốc tế, khách hàng xuất khẩu, hay chỉ nội bộ và cơ quan trong nước — trước khi quyết định loại chứng chỉ, thay vì chọn theo cảm tính hoặc theo số đông.

Vai trò của DOHA trong quá trình này

Đồng Hành Group triển khai hệ thống điện mặt trời áp mái và các giải pháp năng lượng đi kèm (BESS, hệ thống làm lạnh công nghiệp kết hợp điện mặt trời) cho nhà máy FDI, đồng thời đồng hành cùng khách hàng trong việc đánh giá nhu cầu báo cáo phát thải thực tế và định hướng lựa chọn loại chứng chỉ phù hợp trước khi triển khai hồ sơ với tổ chức phát hành. Cần nói rõ để tránh hiểu nhầm: DOHA không phải là tổ chức phát hành I-REC hay REC nội địa, và không tự tạo ra chứng chỉ — chứng chỉ luôn do tổ chức độc lập cấp dựa trên dữ liệu sản lượng thực tế được đo đếm minh bạch. Vai trò của DOHA là đảm bảo hệ thống điện mặt trời được lắp đặt, vận hành và đo đếm đúng chuẩn ngay từ đầu, để hồ sơ xin cấp chứng chỉ — dù là I-REC hay REC nội địa — không bị vướng vì dữ liệu kỹ thuật thiếu chính xác.

Hỏi nhanh – đáp gọn cho chủ đầu tư và CFO

I-REC có phải là “mua chứng chỉ xanh” thay cho việc đầu tư điện mặt trời thật không?
Không. I-REC chỉ được cấp dựa trên sản lượng điện tái tạo đã thực sự phát ra và đo đếm được từ một hệ thống cụ thể. Đây là bằng chứng đi kèm khoản đầu tư hạ tầng thật, không phải công cụ thay thế cho việc đầu tư.

Chi phí và thời gian để có I-REC hoặc REC nội địa là bao nhiêu?
Con số này phụ thuộc quy mô hệ thống, đơn vị thẩm định và thời điểm áp dụng, hiện chưa có mức phí cố định để công bố chung. Doanh nghiệp nên liên hệ trực tiếp DOHA để được khảo sát cụ thể và nhận thông tin chi phí, thời gian xử lý cập nhật theo đúng dự án của mình.

Có thể chuyển đổi từ REC nội địa sang I-REC sau này không?
Về nguyên tắc có thể xin cấp I-REC cho các kỳ sản lượng sau, nhưng không thể “nâng cấp” ngược cho sản lượng đã cấp REC nội địa trước đó. Vì vậy, xác định đúng nhu cầu báo cáo ngay từ đầu giúp tránh phát sinh chi phí làm lại.

Kết luận

Vấn đề không nằm ở việc I-REC hay REC nội địa “tốt hơn”, mà ở việc chứng chỉ đó có được đúng người cần — công ty mẹ, kiểm toán CBAM, hay chỉ báo cáo nội bộ — chấp nhận hay không. Giá trị tạo ra của việc chọn đúng ngay từ đầu là tránh được chi phí làm lại và rủi ro báo cáo phát thải bị từ chối giữa kỳ. Rủi ro lớn nhất nằm ở việc quyết định theo cảm tính thay vì theo yêu cầu thực tế từ phía tiếp nhận báo cáo. Với doanh nghiệp đã hoặc sắp chịu áp lực RE100/CBAM, I-REC là phương án nên ưu tiên ngay từ vòng đầu tư đầu tiên; với doanh nghiệp chưa có áp lực đó, REC nội địa là bước khởi đầu hợp lý và có thể nâng cấp dần. Bước tiếp theo nên làm ngay: rà lại yêu cầu báo cáo thực tế từ công ty mẹ hoặc khách hàng xuất khẩu, rồi đối chiếu với hệ thống điện mặt trời hiện có hoặc đang lên kế hoạch.

Đội ngũ kỹ thuật của DOHA sẵn sàng khảo sát miễn phí 15–30 phút để đánh giá hệ thống điện mặt trời hiện tại (hoặc kế hoạch đầu tư) và tư vấn loại chứng chỉ phù hợp với đúng yêu cầu báo cáo của doanh nghiệp bạn. Xem thêm năng lực triển khai của DOHA tại trang Dịch vụ, thông tin công ty tại trang Giới thiệu, hoặc đặt lịch khảo sát tại đây.